INLEIDING

Wetenschappelijk onderzoek,  of research,  wordt gewoonlijk onderscheiden in

De waarde die een land toekent aan onderzoek wordt bepaald aan de hand van een percentage van het nationaal inkomen dat aan onderzoek wordt besteed. Meestal ligt dit tussen de 1 en 3%.

In Nederland [lees, Holland, een deel van het Koninkrijk der NederlandEN] wordt ongeveer 2% van het nationaal inkomen besteed aan wetenschappelijk onderzoek. (Middenmoot...)
Ongeveer de helft van het onderzoek wordt verricht in het bedrijfsleven;
daarvan nemen de vijf grote multinationale ondernemingen (Akzo Nobel, DSM, Philips, Shell en Unilever) circa 50% voor hun rekening.
De overheidssector neemt ongeveer 20% voor zijn rekening. Hier gaat het om grote technologische instituten als het Waterloopkundig Laboratorium, het Energiecentrum Nederland [lees, Holland, een deel van het Koninkrijk der NederlandEN], het RIVM en TNO.
Veel onderzoek (25%) wordt verricht aan universiteiten. Dit onderzoek wordt betaald uit een drietal geldstromen:

Een klein deel van het onderzoek (vooral medisch) vindt plaats in de non-profit-sector en wordt vooral betaald uit vrijwillige giften en donaties van zogenoemde collectebusfondsen.

---

Andere indeling: De typen onderzoek kunnen worden verdeeld in:

• fundamenteel onderzoek;
  
• toegepast of doelgericht onderzoek en
  
• ontwikkelingswerk.
  

Fundamenteel onderzoek vindt vooral plaats aan universiteiten, maar ook 't bedrijfsleven richt zich daarop.
Toegepast of doelgericht onderzoek vindt voornamelijk plaats aan de researchinstituten van de overheid en ontwikkelingswerk, gericht op snelle en praktische toepasbaarheid voor verkoop en handel, wordt vooral in het bedrijfsleven uitgevoerd.

Voor België geldt min of meer hetzelfde.
Ook daar geschiedt het fundamenteel wetenschappelijk onderzoek aan de universiteiten en andere instellingen voor hoger onderwijs, alsmede aan diverse door het rijk opgerichte wetenschappelijke instellingen (als bijv. het Koninklijk Meteorologisch Instituut, het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen, het Belgisch Instituut voor Ruimte-aëronomie), en het toegepaste onderzoek in de laboratoria en research-afdelingen van bedrijven.
Het fundamenteel wetenschappelijk onderzoek wordt gestimuleerd door het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek (FWO).

1. FUNDAMENTEEL WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK

Fundamenteel wetenschappelijk onderzoek vloeit voort uit het verlangen meer en beter begrip van de bestaande werkelijkheid te krijgen.
Dit onderzoek beperkt zich echter niet tot de feitelijk (bestaande) aangetroffen werkelijkheid. Zo houdt de chemie zich niet slechts bezig met het onderzoek van de in de natuur voorkomende chemische stoffen en hun werkingen. Met dit onderzoek is de chemie wel begonnen, maar toen ze een enigermate systematisch begrip van de natuurlijke stoffen kreeg, bleek tegelijk dat er op grond van de gevonden natuurwetten, die de vorming van chemische verbindingen beheersen, veel meer verbindingen mogelijk waren dan er bekend waren.
De poging deze onbekende stoffen, waarvan men enkele eigenschappen tot op zekere hoogte voorspellen kon, nu ook werkelijk te 'maken', werd daarmee een belangrijk onderdeel van het wetenschappelijk onderzoek. Want enerzijds was dit 'maken' nodig om de theorieën, die de mogelijkheid van nieuwe stoffen lieten zien, te toetsen, en anderzijds verbreedden deze nieuwe stoffen met hun eigenschappen (vooral voor zover deze nog niet voorspelbaar waren) het veld van onderzoek.

1.1. Nauwe betrokkenheid

Uit de geschetste gang van zaken blijkt wel hoe nauw fundamenteel en toegepast wetenschappelijk onderzoek met elkaar verbonden zijn:
de mogelijkheid nieuwe stoffen te realiseren kan immers ook benut worden om stoffen te maken met zodanige eigenschappen als voor bepaalde praktische doeleinden bruikbaar zijn. Let wel: Er is hier nog steeds sprake van onderzoek naar materie, het stoffelijke, het tastbare.

Ook voor de maatschappijwetenschappen geldt iets dergelijks.
Naarmate de feitelijk in het verleden en heden aangetroffen maatschappelijke structuren beter bekend worden en zowel in hun historische samenhang als in hun relatie met bepaalde cultuuruitingen enigermate doorzien worden, treedt tevens aan het licht dat ook maatschappelijke structuren niet zonder meer 'van nature' gegeven zijn, maar voor wijziging vatbaar. Uit de aard van de zaak is het bij de maatschappijweten- schappen moeilijker een vruchtbaar samenspel tussen theorie en experiment te realiseren dan bij de natuurwetenschappen.
Zo is het bijv. eenvoudiger in een laboratorium een computer te construeren en te onderzoeken wat daar zoal technisch mee gedaan kan worden (en wat mis kan gaan) dan vast te stellen wat de mogelijke maatschappelijke consequenties ten goede en ten kwade zijn van de invoering van de computer in het maatschappelijk bestel. Dat kan in feite slechts in de maatschappij zèlf bestudeerd worden en niet in een geïsoleerde laboratoriumsituatie.

1.2 Voorbij de grenzen van onze kennis

Hoe groot het belang van fundamenteel wetenschappelijk onderzoek voor de toepassing van wetenschappelijke resultaten is, blijkt vooral daaruit dat fundamenteel wetenschappelijk onderzoek geheel nieuwe dimensies van kennis en toepassing kan ontsluiten.
Toegepast wetenschappelijk onderzoek is erop uit reeds bekende wetenschappelijke kennis voor een bepaald doel te benutten. Het zal dus niet zelf resultaten opleveren die de grenzen van onze kennis naar een nieuw niveau verleggen. Dit moge door een voorbeeld worden toegelicht.

Uit het fundamenteel wetenschappelijk verlangen meer begrip te krijgen van de verscheidenheid van chemische stoffen en hun werkingen is de moderne atoomtheorie ontstaan. (N.B. Weer over het stoffelijke, het tastbare).
Uit de bouw van de atomen (een atoomkern met daaromheen elektronen in verschillende 'schillen') kon men echter niet alleen de reeds bekende werkingen van de onderscheiden stoffen tot op grote hoogte begrijpen, er bleek ook uit dat er nog heel andere werkingen mogelijk waren dan de bekende chemische reacties. Bij het nieuwgevonden type van reacties zijn de atoomkernen, die bij gewone chemische reacties onveranderd blijven, zelf betrokken: Het zijn de kernen die uiteenvallen of met andere samensmelten. Daardoor werd een nieuwe tot dan toe volstrekt onbekende energiebron ontdekt (de kernenergie), al bleek later dat ook de zonne-energie op kernreacties in de zon berustte.
De kernenergie zou nooit gevonden zijn langs de weg van de toegepaste wetenschap, bijv. bij een poging bekende energiebronnen beter te benutten.

2. TOEGEPAST WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK

Ook van de kant van de toegepaste wetenschap laat zich de nauwe relatie tussen fundamentele en toegepaste wetenschappen goed toelichten. Wanneer toegepaste wetenschap de resultaten van het fundamenteel wetenschappelijk onderzoek tracht dienstbaar te maken aan een bepaalde behoefte, bijv. de resultaten van de biologie aan de geneeskunde, dan zal maar al te vaak blijken hoeveel lacunes er nog zijn in de betrokken fundamentele wetenschap.
Dit stimuleert uiteraard de pogingen deze lacunes op te vullen. Zulks kan gebeuren doordat een instituut voor toegepast onderzoek zich op het terrein van het fundamenteel wetenschappelijk onderzoek gaat bewegen.

In het algemeen echter zullen de bedoelde lacunes een stimulans betekenen voor instituten voor fundamenteel wetenschappelijk onderzoek om zich te gaan toeleggen op die gebieden van wetenschap waar blijkbaar grote praktische behoefte aan bestaat.
Dit klemt te meer omdat (fundamenteel en toegepast) wetenschappelijk onderzoek een kostbare aangelegenheid is geworden, waarvoor de gemeenschap zich grote offers moet getroosten. Zij zal daartoe eerder bereid zijn als deze offers niet slechts tot kennisvermeerdering leiden, maar uiteindelijk ook tot praktisch bruikbare resultaten.

2.1 Afstand

Het is dus zeker niet zo dat de voortgang van fundamenteel wetenschappelijk onderzoek uitsluitend uit eigen aandrift (het zoeken naar steeds beter begrip van de werkelijkheid) tot stand komt.
Factoren van buitenaf hebben grote invloed op het gebied dat bij voorkeur onderzocht gaat worden. Wel blijft echter gelden dat eenmaal een bepaald gebied van onderzoek gekozen, vruchtbaar wetenschappelijk werk slechts tot stand kan komen op grond van het verlangen naar begrip. De mogelijke toepassingen verdwijnen dan, ten minste voorlopig, uit het gezichtsveld. Zo is er altijd een zekere afstand tussen fundamenteel en toegepast onderzoek.

Deze afstand is er ook nog om een andere reden.
Iedere wetenschap bekijkt de werkelijkheid onder een bepaald aspect. (Probleemstelling, Veronderstelling, standpunt of vooringenomenheid?) Ze is derhalve altijd abstract. (...)
Zo beschouwt de fysica of de chemie, wanneer zij bijv. de mens bestudeert, de mens louter en alleen voor zover in hem fysische of chemische activiteiten plaatsvinden. Uit het gezichtspunt van deze wetenschappen verschilt de mens derhalve niet van andere objecten die zij bestuderen.

2.1.1. Interdisciplinariteit

In de geneeskunde, die chemie en fysica toepast, ligt de situatie, zoals in elke toegepaste wetenschap, echter anders.
Toegepaste wetenschap heeft altijd met de concrete werkelijkheid te maken, de geneeskunde met concrete zieke mensen
Daarom zal het toegepast wetenschappelijk onderzoek uit zijn aard veel eerder het karakter van multi- of interdisciplinair onderzoek, waarbij
verschillende wetenschappelijke disciplines betrokken zijn, aannemen dan fundamenteel wetenschappelijk onderzoek.
De praktische doelstelling vraagt erom, ook al zijn de betrokken wetenschappen er nauwelijks rijp voor, een enkeling daargelaten...

Bij het fundamenteel wetenschappelijk onderzoek komt de eis tot interdisciplinaire samenwerking veel meer uit de wetenschappelijke probleemstelling zelf voort.
Overigens is de interdisciplinariteit in het fundamentele onderzoek aanzienlijk toegenomen doordat juist op de raakvlakken van disciplines nieuwe ontwikkelingen en ontdekkingen werden èn worden verwacht.

3. MAATSCHAPPELIJKE RELEVANTIE

Gezien de steeds ingrijpender toepassingen van de resultaten van wetenschappelijk onderzoek en de steeds grotere kosten daarvan is het begrijpelijk dat de maatschappij steeds meer greep probeert te krijgen op het wetenschappelijk onderzoek, niet slechts op het toegepast (dit kan reeds zijn vruchten afwerpen...),  maar ook op het fundamenteel (waar het nog maar afwachten is, wat het op zal leveren...).
De meest dringende reden is wel dat gebleken is, dat de toepassing van wetenschap naast grote maatschappelijke voordelen ook enorme gevaren met zich meebrengt. Deze gevaren zijn van verschillende aard.

Bij rechtsgeleerdheid (wetenschap van het recht, dus niet de wet) wordt 'het recht' ook bedreigd.
De toepassing in de Rechtelijke Macht wordt bedreigd met zelfvernietiging, van binnen uit door meer kennis van het (internationale) recht en alles waarvan de rechtswetenschappers zèlf menen in rechtsregels te moeten vatten. Met als gevolg: Meer ongebreidelde, niet meer te controleren en in toom te houden bureaucratie en codificatie van het 'gezocht en gevonden' recht in wetboeken e.d.

Belangrijker dan deze uitgesproken negatieve aspecten van de groei is wellicht nog een ander: hoezeer onder invloed van de ontwikkeling van wetenschap en techniek de welvaart ook toegenomen moge zijn, de verbetering van de materiële kwaliteit van het bestaan geldt nog steeds slechts voor een klein deel van de mensheid (...), terwijl het daarenboven zeer de vraag is of met de verbetering van hun materiële kwaliteit hun menselijke kwaliteit ervan niet ernstig geleden heeft. Buitenstaanders zullen dit volmondig beamen.

---

De bovengeschetste maatschappelijke verontrusting over de gang van zaken plaatst ook het wetenschappelijk onderzoek zelf voor nieuwe taken;Voor een deel gaat het hierbij om natuurwetenschappelijke en technische problemen, zoals de ontwikkeling van technische procedés die de natuur niet uitputten en vervuilen.

3.1 Prioriteitenbepaling

Aangezien niet alles ineens gedaan kan worden, komt allerwegen de vraag op naar een nationaal en eventueel internationaal wetenschaps- beleid waarin prioriteiten en taakverdeling kunnen worden vastgesteld. Eenvoudig is dit niet.
Bij toegepast wetenschappelijk onderzoek kan dit nog het gemakkelijkst zolang het om afzonderlijke problemen gaat. Er kunnen bepaalde noden en behoeften zijn die dringend om een oplossing vragen of schreeuwen en waarvan redelijkerwijze verwacht mag worden (gegeven de stand van de betrokken wetenschappen) dat het onderzoek op korte termijn resultaat kan opleveren.

Zo gauw het echter om het bepalen van prioriteiten voor het gehele wetenschappelijk onderzoek gaat, liggen de zaken anders, tenminste als men daarbij denkt aan een prioriteitenbepaling in eigenlijke zin.
Een dergelijke bepaling veronderstelt dat een overzicht bestaat van alle relevante stappen, waarbij ook duidelijk is welke stappen eerst gezet moeten worden voor een volgende mogelijk is. Van een dergelijke prioriteitenbepaling moet een andere onderscheiden worden, waarbij dit overzicht ontbreekt, maar waar men toch, omdat nu eenmaal niet alles tegelijk gedaan kan worden, op grond van min of meer toevallige ge- gevens vaststelt wat het eerst aan de beurt komt of waarop de meeste nadruk zal vallen. Lobbyisten, werk aan de winkel...

3.1.1. Diversiteit

Er is alle reden voor de veronderstelling dat we ons wat betreft het totale wetenschappelijk onderzoek vooralsnog met het tweede type van prioriteitenbepaling moeten behelpen.
Want hoeveel wetenschappelijk onderzoek er reeds verricht is, in feite weten we nog maar betrekkelijk weinig, daar kennis voorbij het tastbare  reikt. Deze onkunde gaat ook zo ver dat het niet goed mogelijk is van tevoren vast te stellen langs welke weg we tot een beter inzicht kunnen komen. Moeten we, om meer inzicht te krijgen in menselijk gedrag, bijv. prioriteit geven aan de biologie of juist aan de psychologie of sociologie?

Soortgelijke overwegingen gelden ook met betrekking tot de vraag welke methode in een bepaalde wetenschap de voorkeur verdient.
Moet men in de psychologie bijv. methoden ontwikkelen die zo dicht mogelijk aansluiten bij die welke in de natuurwetenschap zo succesvol gebleken zijn, of juist andere die meer recht lijken te doen aan het specifiek menselijke?
Voorlopig lijkt de verstandigste weg zoveel mogelijk alle wetenschappelijk onderzoek te stimuleren, met name de raakvlakken tussen disciplines, omdat niemand weet waar beslissende doorbraken in onze kennis kunnen komen.

Er is nog een andere overweging die ertoe leidt het fundamenteel wetenschappelijk onderzoek zo veelzijdig mogelijk te beoefenen.
De enorme betekenis van dit onderzoek voor de oplossing van maatschappelijke problemen, oude en nieuwe (waaronder ook door de weten- schap zelf veroorzaakte), doet weleens vergeten dat de behoefte aan kennis, aan begrip van zichzelf en van de omringende werkelijkheid een specifiek menselijke behoefte is en daarmee ook een maatschappelijke behoefte van de eerste orde. Zij moet derhalve als zodanig gecultiveerd worden.

Maar al gaat het dan hier om de cultivering van de kennis om haarzelf 's wil, dit betekent niet dat deze cultivering zonder verdere maatschapp- elijke consequenties is, behalve dan voor het onderwijs en andere vormen van kennisoverdracht.
Zonder een algemeen hoog niveau van kennis en bewustwording is nl. geen toepassing van specifieke resultaten van mens- en maatschappij- wetenschappen mogelijk. Omdat deze resultaten op de mensen zelf betrekking hebben, kunnen deze resultaten slechts benut worden indien de mensen zelf deze toepassen. Dit in tegenstelling met de natuurwetenschappelijke kennis, die door een beperkte groep van deskundigen gehanteerd kan worden bij het maken van technische dingen, die daarna zonder veel eigen kennis algemeen gebruikt kunnen worden.

---